Fornybarforskarens dilemma

Det er fleire grunnar til at Noreg bør satse offensivt på vindkraft. Forsyningstryggleik og sikker tilgang til energi er ein føresetnad for økonomisk stabilitet og vekst. Oljeproduksjonen på norsk sokkel har avteke med 4% per år etter oljeutvinningstoppen i 2000. Kjeller Vindteknikk sine kartleggingar av norske vindressursar syner dessutan at forholda er optimale for vindkraftproduksjon. Vi har teknologiske løysingar som opnar for ei storstilt utbygging under norske klimatilhøve. Det grøne sertifikatsamarbeidet med Sverige, som skal gje 26 TWh ny fornybar energi det neste tiåret, skal elles medverke til meir føreseieleg finansiering for nye vindkraftprosjekt.

Med vindkraft for klimamåla
EU sitt fornybardirektiv er for lengst innarbeidd i EØS-avtalen og gjev retning for norsk energipolitikk. Noreg forhandlar no med EU om målfastsetjingar. Vi skal følgje EU sin tempoplan for å auke delen ny fornybar energi i kraftforsyninga og i utforminga av ein meir berekraftig energibruk. Auka vindkraftproduksjon vil vere eitt av fleire avgjerande grep for norsk måloppnåing i 2020.
........Reduserte klimagassutslepp er eit hovudmål i energi- og miljøpolitikken. Målet om å redusere bruken av fossil energi var ei grunngjeving for stiftinga av Enova i 2001 og Energifondet for fornybar energi året før. Ein langsiktig strategi der meir fornybar energi erstattar kraftproduksjon frå fossile energikjelder er ei logisk oppfølging. Dette vil også kunne hindre forkjemparar for urensa gasskraft eller kjernekraft i å vinne fram. Mange miljøaktivistar ønskjer med bakgrunn i målet om reduserte klimagassutslepp nye vindkraftverk velkomne.

Men nettet toler ikkje meir
Det er fleire grunnar til at Noreg ikkje bør satse offensivt på vindkraft. Eg studerer teknologiske og ikkje-teknologiske hindringar for fornybar energi. Innvendingane eg møter hjå vindkraftselskapa er at konsekvensutgreiingar og konsesjonsprosessar er tid- og ressurskrevjande. Dei peikar dessutan på liten saksbehandlarkapasitet i NVE og manglande investeringsstøtte frå Enova. Svaret som likevel peikar seg ut, handlar om infrastruktur for energitransport: Det er ikkje plass til fleire straumprodusentar med dagens nettkapasitet. Spørsmålet er altså ikkje berre om vi bør, men om vi kan satse offensivt. Før fleire hurtigroterande vindturbinar i 90m høge master kan hauste energien i tverrsnittet dei sveipar, må nettet oppgraderast.

Dyrt og stygt
Her ligg kan hende ei hovudårsak til at Noreg ikkje bør satse offensivt på vindkraft: Det må reisast master i opne landskap, ryddast kraftgater gjennom djupe skogar, leggast kablar over sjø og land, etablerast transformatoranlegg i lokalsamfunna våre og byggast kaiar og tilkomstvegar for brei og tung last. Alt for at ny fornybar og "miljøvenleg" energi skal ha sikker kraftoverføring til forbrukarar og kraftkrevjande industri – nasjonalt og i utlandet. I tillegg utgjer vindturbinane det enkelte meiner er visuell forureining. Mange naturvernarar aksepterer ikkje ei slik utvikling i landet der fornybar energi alt står for 97% av straumproduksjonen.

Kva kan forskarane gjere?
Kva rolle kan forskinga spele i vindkraft- og kraftlinedebatten? Med ein naturvitskapleg, samfunnsvitskapleg og teknologisk del definerte Samarbeidsutvalet for klimaforsking i 1998 forsking på miljøvenleg energibruk og forsking på ny fornybar energi som viktige deler av klimaforskinga. Forskarane som fell inn under definisjonen er mange, og dei spenner fagleg breitt. Men kva vert eigenleg forventa av forskingsmiljøa, og kva kan dei bidra med?

Mange har forventningar
I det tverrfaglege programmet for fornybar energi ved Vestlandsforsking og Høgskulen i Sogn og Fjordane møter vi forventningar frå fleire sider i energidebatten. Enkelte kraftselskap spør om vi som forskarar i botnen er ein gjeng natur- og miljøaktivistar som motarbeider kraftindustrien. Kraftutbyggingsmotstandarar ytrar gjerne ein liknande skepsis: For er ikkje vi forskargruppa for fornybar energi, kanskje? Ein smalspora alliert med utbyggingskåte kraftselskap, opptekne av teknologiutvikling og auka produksjonsvolum?

Vi skal bringe ny innsikt
Eg meiner energi- og klimaforskarar primært har ansvar for å bringe ny innsikt inn i energidebatten: Forsking kan belyse konkrete spørsmål ved kostnadane ved den 90 km lange 420 kW kraftleidningen langs Hardangerfjorden, vurdere forsyningsrisikoen i Bergensregionen og peike på konsekvensar når straumtilførselen fell bort. Forsking kan bidra med kunnskap om kor viktig det er å forankre kraftutbyggingar lokalt, og medverke til at det vert teke omsyn til demokrati og folkeleg engasjement. Forsking kan syne om grøne sertifikat gjev endra CO2-utslepp, om ordninga skaper nye arbeidsplassar i distrikta, om ho råkar enkelte forbrukargrupper på utilsikta vis og om risikoen ved å investere i vindkraft endrar seg. Forsking kan syne korleis den potensielle engergieffektiviseringa på 5,3 TWh, som Enova i 2009 avdekka innanfor nokre avgrensa industrisektorar i Noreg, kan realiserast. Ein føresetnad er at forskarane er tydelege på perspektiva dei legg til grunn for svara dei gjev.

Må ta del i debatten
Debatten om energibruk og -produksjon står seg i tillegg på at forskarar med ulik bakgrunn tek del. Når kjenslene er sterke og problemstillingane komplekse, treng vi forskarar med kunnskap og meiningar som stiller spørsmål ved, og nyanserer, spissa medievinklingar. Slik vert også politikarane sitt vedtaksgrunnlag styrkt.
........Dersom vi ikkje skal basere framtida på kjernekraft og store uttak frå fossile energikjelder, trur eg forskinga sin viktigaste jobb er å formidle at dei komplekse utfordringane krev samansette og heilskaplege løysingar. Vi må sjå det breie biletet. Energi- og miljøutfordringane er ei sak; vi må tenkje globalt og handle lokalt. Verdas befolkning aukar med 50% frå 2000–2050. Skal vi nå klimamåla frå København 2009, må verda redusere samla utslepp av drivhusgassar med 50% i same periode.

Auka trong for energi
Det internasjonale energibyrået (IEA) ventar at verdas trong for energi aukar med 60% alt fram til 2030; minst 2/3 av auken kjem frå utviklingslanda. Sjølv om Europa realiserer potensialet for energieffektivisering i industrien, hushaldningane og i transportsektoren, vil verda trenge meir ny fornybar kraft. Eg meiner difor forskinga må understreke at eit vidareutbygd kraftlinenett er å sjå på som ei nødvendig klimaløysing, fordi det gjer det mogleg å erstatte fossil energibruk med fornybar energibruk. At energieffektiviseringa sitt enorme potensiale må realiserast for å unngå unødvendige naturinngrep. At fokuset på demokratiske prosessar må skjerpast, slik at biologisk mangfald, kulturminne og naturlandskap får ei gjennomtenkt behandling i energijakta. At vi må forske offensivt på energiteknologi og karbonfangst, fordi teknologiutvikling og berekraftige energiløysingar heng i hop. Mange brikker må på plass samstundes, dersom fleire enn vi som lever i den vestlege verda skal få dekka grunnleggande energibehov innanfor ei berekraftig ramme. Og forskarane har ei aktiv rolle å spele for å få fram alle sider i debatten.

(Kronikken Forskarens dilemma stod på trykk i Bergens Tidende 13. april 2011)

For å seia det sånn

I år har eg hatt mange kjekke samtalar med leiarar og tilsette i bedrifter som på eitt eller anna vis arbeider med energisparing eller produksjon av fornybar energi. Eg har vore ute etter deira, respondentane, sine syn på tema eg er oppteken av. Då er det viktig å nytta tida godt, tenkjer eg alltid i slike settingar, sidan eg endeleg har greidd å stabla på beina eit møte med dei. Me har ikkje tid til så mykje utanomsnakk, travle som me er. Lista over spørsmål, intervjuguiden, er utforma slik at eg skal hugsa å sveipa innom flest mogleg tema i timen som er sett av. Sidan eg tek samtalane opp på band, kan eg liksom dura i veg med problemstillingar og oppfylgingsspørsmål – utan å tenkja på at svara skal hugsast eller noterast undervegs.
..........Til saka: For å få fullt utbyte av intervjua, og for å kunne bruka sitat, brukar me som regel å skriva dei ut. Dette er ein tidkrevjande jobb. Difor nyttar forskarar iblant studentar eller andre til å gjera jobben for seg. Eg har bestemt meg for å gjera dette sjølv, og har i løpet av fyrste halvdel av adventstida oppdaga at hovudfrustrasjonen min ikkje handlar om at jobben er tidkrevjande. Nei, det verste er nemleg å oppdaga alt eg sjølv har sagt undervegs i desse samtalane. Sa eg det verkeleg slik, tek eg meg i å tenkja. Arrgh, men kvifor sa eg ikkje heller…? Det er nærast uuthaldeleg å få greie på korleis eg eigenleg uttrykkjer meg i enkelte samanhengar. Og eg tenkjer berre ein ting: Dette må eg då læra av! 
..........Ta til dømes frasa ’for å seia det sånn’. Sjølvsagt har eg ofte tenkt at andre slengjer ut denne frasa i aust og vest. Dei hengjer ho gjerne på til slutt i ei setning, som ein vindskeiv, utsliten og haltande tilhengjar på ein elles moderne og elegant køyredoning. Enkelte har jamvel late ho falle ned på papiret gjennom pennen eller inn i pc-skjermen via tastaturet. Då burde dei heller ha skrive det sånn, då, har eg tenkt. No har eg altså avslørt meg sjølv: Eg er ein av dei som nyttar mange fyllord, og eg veit sanneleg ikkje om eg likar det.
..........At det munnlege språket er prega av spontanitet er kanskje det som skil det mest frå skriftspråket. Me tenkjer ikkje like mykje over korleis me formulerer oss når me pratar som når me skriv. Det fører ofte med seg mange fyllord, eller pragmatiske partiklar og uttrykk som dei gjerne vert kalla i språkvitskapen. Men dersom me seier noko på ein så uklar måte at me er nøydde til å slengja på desse orda, burde me vel heller bruka fem sekund ekstra på tankeverksemd, burde me ikkje? Me ville finna ein rettare måte å seia det på, og trongen for slike innhaldslause ord og fraser ville opphøyra? Sjølvsagt ser eg verdien av slike fraser i enkelte samanhengar, men då må det vera i fråsegner som tillet slikt. Til dømes når me beskriv eitt eller anna ved hjelp av metaforar. Då set me gjerne på ’for å seia det sånn’ for faktisk å forklara at me seier noko på ein alternativ måte. Då kan me seia det sånn. Me seier kanskje at 'det vert som å setja bukken til å passe havresekken, for å seia det sånn', viss me talar om å låne bort nyesykkelen til ein notorisk kjeltring som me slett ikkje stolar på. Ei viss mengde fyllord er elles naudsynte i talemålet vårt. Berre tenk på kor slitsamt det ville vera å halde praten i gang med einkvan som korkje nøla eller la inn forsterkande eller dempande fyllord mellom dei målretta innhaldsorda!
..........Det har nærast vorte ein mote å setja på dette forklarande, eller endå verre; orsakande, tillegget når me snakkar. For min eigen del trur eg det i tillegg har vorte ein real uvane. Gjennom å skriva ut nokre av intervjua mine har eg altså bestemt meg for å slutta å seia det sånn i tide og utide. Frå no av skal eg heller bruka hjernens funksjon til å luka ut både denne og andre keisame fraser der dei ikkje trengst. Spark meg på leggen og køyr olbogen hardt inn i sida mi, alt du berre greier, neste gong du høyrer meg seia: 'liksom', ’skulle eg til å seie’ eller ’viss du skjønar kva eg meiner'. Skjønar?

Forsking og bygdeutvikling

Bjørn Egil Flø og Jostein Vik ved Norsk senter for bygdeforsking har i haust invitert til debatt om bygdeforsking og –utvikling her til lands. I Dagens Næringsliv 01.10.09 fyrer Flø laus mot ’middelklassebygda’ og alle som driv bygdeutvikling for det han kallar ein ’kulturkonsumerande middelklassemarknad’. Flø er, slik eg oppfattar han, særleg kritisk til korleis forskarar diskuterer denne utviklinga, og meiner at både bygdeutviklarar og –forskarar har forlese seg på ’kryptiske postmoderne teoriar’. Forskarane er mindre kritiske til bygdeutviklingsprosjekta dei studerer enn dei burde vere, og for opptekne av kultur som grunnlag for verdiskaping på bygda. Kombinert med ei elitistisk orientering, inneber dette i neste instans at bygdeforskinga anbefalar etablerarar og gründerar å tilby ’middelklassesymbol mest ingen er nemneverdig interesserte i’. Forskarane kastar såleis blår i augo på bønder og bygdeutviklarar som elles kunne ha satsa på noko meir berekraftig enn kortreist mat og norsk natur. Implisitt i dette argumentet ligg det at den norske middelklassen ikkje etterspør (nok av) det forskarane påstår me er opptekne av her til lands; mjuke ostar og flotte naturopplevingar i den rurale idyllen.
..........Den andre delen av argumentet til Flø er av meir generell og prinsipiell interesse. Han hevdar at det i dag er ei stor grad av gjensidig tilknyting mellom forskarar, brukarar av forskinga og prosjektmakarane. Dette er ei viktig årsak til at forskarane i for lita grad stiller seg kritiske til utviklinga innanfor bygdeutviklingsfeltet, hevdar han.
..........Jostein Vik går i Nationen 07.11.09 Flø i møte, og uttalar seg først og fremst på bakgrunn av kunnskap om den landbrukstilknytte næringsutviklinga. Han hevdar at forskarane ikkje konsumerer postmoderne teori i eit omfang som medfører problem – snarare tvert om. Dagens forskingsfinansiering har eitt overordna problem; oppdragsforskarar har i altfor lita grad kapasitet (tid!) til å oppdatere seg på teori. Meir kritisk postmoderne teori ville dessutan venteleg ha retta merksemda mot bygde- og matdiskursane sine maktaspekt, noko Flø også etterlyser, hevdar Vik. Dei fleste av dei knappe 60% av bøndene som har tilleggsnæringar driv verksemder som leigekøyring, snøbrøyting, vedhogst, tømrararbeid og grøn omsorg. Mindre enn 5% av bøndene driv eiga vidareforedling av mat, som til dømes produksjon av spekepølser og mjuke ostar. Symbolproduksjonen ser altså ikkje ut til å rå grunnen åleine i norske bygder. Vik understrekar forresten at det også er eit ope spørsmål i kva grad det er lurt/dumt å rette seg mot middelklassen, som vel etter kvart omfattar mange av oss…
..........Ein ting er at bygdeforskarane kan hende faktisk tek feil, og at dette skuldast overkonsumering av postmoderne teori. Den andre delen av argumentet til Flø er likevel langt verre. Gjensidig tilknyting mellom forskarar, brukarar av forskinga og prosjektmakarane gjer forskarane lite kritiske. Slike bindingar fører med seg forskingsetiske problemstillingar som forskingsinstitutta bør vere særs medvitne i kampen om lokale, regionale og nasjonale oppdragskroner. Forskingsmiljøa fungerer i eit samspel med oppdragsgjevarane og samfunnet rundt. Dei som finansierer forsking ynskjer gjerne å få noko att. Går oppdragsforskarar brukarane sitt ærend, og vil forskarar i for stor grad gje oppdragsgjevarane svaret dei vil ha? Ligg det i korta at me arbeider for vindkraft når me forskar på vilkår for, og ringverknader av, vindkraftutbygging? Driv forskinga innanfor geoturisme og opplevingar av lokal eigenart eigenleg marknadsføring av reiselivet i Sogn og Fjordane?
..........Særleg bygdeforskinga har vore skulda for å vere grunnleggjande normativ, i positiv tyding. Forskinga vil medverke til å utvikle bygdene og distrikta, og då kan det bli for lite plass for det kritiske blikket som Flø etterlyser og representerer. Eg er likevel samd med Jostein Vik i at forskinga korkje bør drive svartmåling eller overoptimistisk 'gladkonstruktivisme' for bygd og utkant. Forskinga bør streve etter å studere nyansar og vilkår for utvikling (og ja; avvikling) i distrikta med eit kritisk blikk. Men: Det er viktig å diskutere, og forske på, potensialet i dei ulike marknadane som nye næringar i distrikta rettar seg mot. Utvikling skjer der fleire ser moglegheiter ilag!