Miljøorganisasjonane sin plass i energidebatten

Klimautfordringane har dei siste to tiåra skapt ei politisk forståing for at det er naudsynt å gå bort frå fossil energi og i større grad produsere og bruke energi og kraft basert på fornybare energikjelder. I Europa gjennomfører både EU og nasjonalstatar omfattande politiske tiltak for å fremje produksjon av fornybar kraft. I USA og i store vekstøkonomiar som Brasil og Kina vert det for tida investert eventyrlege summar for å utvikle ny fornybar energiproduksjon. Noreg har dei siste tjue åra vore eit annleisland i forhold til våre europeiske grannar: Kraftproduksjonen har stagnert, og i motsetnad til andre nordiske land har vi heller ikkje satsa stort på biobrenselbasert fjernvarme eller vindkraft.
..........Olje– og energiminister Ola Borten Moe har denne sommaren freista å ta eit oppgjer med dei som står på barrikadane for å hindre utbygging av leidningsnettet, etablering av småkraftverk og utvikling av vindparkar. Han er offensiv på vegne av den norske kraftbransjen, og han har utvilsamt ambisjonar om å føre Noreg vidare som ein energieksportør verda kan rekne med. Også fossil energi vil vere ein viktig del av energimiksen, hevdar han, men dette skal ikkje stå i vegen for ei storstilt satsing på fornybar energi. 
..........Frå utsida har det i noka grad sett ut som Borten Moe har skore heile miljørørsla over ein kam. Etter at klimatrusselen for alvor kom på den politiske dagsorden, har vi nemleg vore vitne til ei splitting mellom tradisjonelle naturvernarar og dei som har retta sitt hovudengasjement mot globale klima– og miljøutfordringar. Statsråden sitt oppgjer med miljørørsla har utvilsamt medverka til at vi har fått fram dette nyanserte biletet. Debatten har synleggjort kvar ulike fløyer i miljørørsla står. Det er bra.
..........I etterpåklokskapens teikn burde olje– og energiminister Ola Borten Moe truleg vore meir presis og retta sitt hovudskyts mot til dømes Naturvernforbundet og deira meiningsfeller. Organisasjonen er svært restriktiv i sitt syn på utbygging av fornybar energi, og ynskjer korkje utbygginga av vindkraft eller meir vasskraft særleg velkomen. Det var difor uheldig då statsråden adresserte sin bodskap så upresist at den ramma miljøorganisasjonar som Bellona og Zero like hardt. Og sjeldan har vi sett Bellona-leiar Frederic Hauge så rasande som då han tok føre seg energiministeren etter utspelet om at miljørørsla ikkje har monopol på verkelegheitsoppfatninga i energipolitikken. –Vi har ikkje meir å prate om før du ber om orsaking for å ha spreidd løgner, dirra Hauge. Både Bellona og Zero ønskjer m.a. meir vindkraft, og har ved ei rekkje høve gjort det klart at vi treng større nettkapasitet for å realisere meir fornybar energi i Noreg. Orsakinga kjem ikkje med det fyrste, om vi tolkar svara frå Borten Moe rett.
..........Eg trur ikkje den norske energi– og miljødebatten står seg på ein slik stillingskrig. Stein Arne Bakken i energibransjen sitt eige fagblad Energiteknikk (6/2011) har truleg rett når han hevdar at det for energibransjen er særs viktig å ha miljøorganisasjonar som Bellona og Zero med i debatten når det skal takast eit krafttak for å produsere meir miljøvenleg energi her til lands.
..........I tida framover vil energidebatten fort stå mellom dei som meiner at Noreg ikkje skal ha ambisjonar utover det å vere sjølvforsynte med kraft, og dei som hevdar vi må nytte energiressursane våre for å medverke til å løyse globale klima– og miljøutfordringar. Enkelte i den siste gruppa vil hevde at det i tillegg opnar for interessante økonomiske mulegheiter å t.d. nytte norske energifortrinn for å hjelpe EU-landa til å oppfylle sine fornybarmål. Vindparkar, vasskraft, eit utbygd nasjonalt linjenett og utanlandskablar for europaeksport betyr industriutvikling, arbeidsplassar og inntekter.
..........Energidebatten representerer slik sett eitt av dei mest sentrale samfunnsspørsmåla Noreg kan setje på dagsorden no – ikkje minst fordi det er så mange andre omsyn som vil påverke dei energipolitiske prioriteringane våre i åra som kjem. Klima-, energi-, og næringspolitikk grip inn i kvarandre slik at tiltak på eitt av områda snøgt får konsekvensar på dei andre. Norsk Industri har difor eit poeng når dei seier desse politikkområda må sjåast i samanheng. Men; eg trur vi må passe oss for å la næringspolitiske interesser åleine styre dei energipolitiske beslutningsprosessane. Og nettopp dette er hovudårsaka til at stillingskrigen mellom olje– og energiminister og Bellona-leiaren må opphalde. Utan ein kritisk heilskapsdebatt om Noreg si framtid som energiproduserande nasjon, der heile spekteret av miljøorganisasjonar deltek, vert energidebatten fort redusert til ei klassisk vekst-mot-vern-konflikt. Ein smidig overgang til eit samfunn som baserer seg på ny fornybar energi og meir energieffektive og berekraftige løysingar spring ikkje ut frå ein slik debatt.

Kronikken er publisert på nettstaden forskning.no 29. september 2011. Du finn han her.

Reisa i fornybarland

–Tror ikke vi kan ha for mange av dem, nei. Reiseleiaren har ei blanding av spøk og alvor i røysta. Han er førstemann tilbake i minibussen der eg er sjåfør. Me har akkurat hatt ein stogg på Moskog fordi journalisten ville ha fleire bilete av brusande fossefall. Fem minuttar fotosesjon vert fort til femten når me først stoggar. Reiseleiaren er ein smule uroleg for avtalane som ventar lenger framme i løypa. Med tolv bedriftsbesøk på tre dagar er programmet heller stramt. I det skyvedøra på bilen slær att, tenkjer eg at parallellane til tv-serien Gutta på tur er fleire. Me er fem karar på tur gjennom Sogn og Fjordane sin mangfaldige og vakre natur. Rett nok i bil, ja vel, og rett nok på jakt etter bedrifter som vil satse på fornybar energi, men; stemninga er særs lystig og me er fullt klare over at me har ulike roller å fylle undervegs. Tre av oss er forskarar på jakt etter gode case og nyttige informantar til eit framtidig studieopplegg ved Høgskulen i Sogn og Fjordane. Ein samfunnsengasjert bankmann leitar etter næringspotensiale, marknadsutsikter og regionale utviklingsvinstar i kjølvatnet av investeringar i fornybar energiteknologi. Journalisten jaktar på dei gode historiene. Alt skal me fange i eit fylke som har ambisjonar om å ta føringa i det fornybare energikappløpet.
..........Me ligg ikkje så verst an når me svingar inn på gardstunet ved Erikstad i Jølster. To gardbrukarar står klare til å vise oss rundt på dei to småkraftverka i Daleelva. Dei bedyrar at dei ikkje har venta lenge, og set umiddelbart i gang med si historie. Investeringskostnader, risikovilje, energiuttak og lønsemd. Etter kvart går nokre av tala i ball for meg, men eg lærer at grunneigarane deler utbytet etter elva sine fallmeter på sin eigedom. –Artig at dem som nå tjener mest penger er dem med forfedre som måtte nøye seg med å ta landområder i de bratteste skråningene, konkluderer journalisten. Godt poeng.
..........Fram til no har rundturen i fylket, med arbeidstittelen Reisa i fornybarland, ført oss innom fire verksemder med visjonar om ei fornybar energiframtid. I NorSun sine moderne fabrikklokale i Årdal kommune studerte me første dagen produksjonen av einkrystall silisiumskiver (wafers). Desse vert vidare utvikla til solcellepanel. Vidare fekk me omvising i Statkraft sitt moderne vasskraftanlegg i fjellet ved Myklemyr i Luster kommune og informasjon om Sogndal kommune sine planar for nytt trafoanlegg i enden av den mykje omtala 420 kV-lina frå Ørskog til Fardal. Første stogg på dag to informerte næringssjefen i Høyanger kommune om bedrifta Nordic Power Systems sitt innovative prosjekt for å utvikle eit system for energiproduksjon basert på flytande drivstoff kombinert med høgtemperatur brenselceller.
..........Innimellom møta siste døgeret har me ete sein middag på Kafé Marifjøra i Luster og sove på Kviknes Hotell i Balestrand. Etter inspeksjonen av småkraftverka set me kursen mot Stryn Fjernvarme AS og Fjordane Biovarme i Stryn og Fjordvarmeprosjektet på Nordfjordeid. Tidsskjemaet tillet ein velfortent kaffi- og bollestogg ved Byrkjelo på vegen. Bioenergianlegget i Stryn leverer varmt vatn, oppvarma av flis, gjennom røyrleidningar på om lag 2200 meter. Fjordvarmeanlegget på Eid inneber ein sjøvassleidning som hentar opp fjordvatn på 50 meter djupn. Vatnet, på mellom 8-12 grader, vert nytta til oppvarming og kjøling i større bygg ved at varmevekslarar overfører sjøtemperaturen til bygningar på land, får me vite.
.........–En ting er teknologien, men jeg er imponert over den lokale entusiasmen vi møter her. Det er blitt kveld, dag to nærmar seg slutten og me er endeleg på veg ut mot kysten og Vågsøy kommune. Journalisten summerer opp besøka våre så langt. –Her bygger altså fylkeskommunen to nye, moderne videregående skoler i Nordfjord og flere andre nybygg kommer til – og alle satser på ny fornybar energi til oppvarming og kjøling! Dei andre i bussen er samde. Den lokale fellesskapen omkring prosjekta er ein interessant observasjon. Ja, eg anar ei stoltheit når bankmannen stadfestar at mange i Sogn og Fjordane har ein eigarskap til nye prosjekt som kan føre med seg både ny næringsverksemd og ein meir miljøvenleg energiproduksjon.
..........–Eit bilete av den solnedgangen er vel den sikre screensaveren på pc-en min! Eg tek meg i å nemne ordet klisjé, for opplevinga er nesten for perfekt. Vel framme ved Kråkenes fyr i Vågsøy kommune rekk me akkurat solnedgangen lengst vest i havet denne Jonsokaftan. Bileta me tek liknar mistenkjeleg på hybelplakatar frå 80-talet, og to hjortar i horisonten gjer ikkje saka betre. Eller verre. –Alt dette er nøye planlagt, det sier seg selv, kjem det med begeistring frå reiseleiaren. To blide vertinner syner oss romma våre og eit lite kjøkenbibliotek. Det er seint. Eg sovnar før eg rekk lese ferdig føreordet.
..........Måløy Vekst innleiar dag tre med tidleg frukost på Kråkenes fyr før ferda går opp til Kvalheim Kraft sin vindmøllepark på Mehuken. Bankmannen og journalisten er dei heldige som får med seg klatreetappen opp i toppen av vindmølle fem i finveret. Vindparken vart etablert i 2001, og i 2008 vart det gjeve konsesjon til ei utviding til tretten vindmøller. Mehuken II skal vere i full drift frå 2010. Det er eit høgdepunkt på rundreisa å studere dei mektige monumenta på nært hald.
..........Etter at Måløy vidaregåande skule har teke oss med på prøvetur med interaktiv ferje mellom svaiande frålandsvindmøller, og tapas er innteken på øya Silda etter lynrask båttur, er siste stoggen verksemdene Easy Form AS og Stadt Towing Tank. Sistnemnde er ein 182 meter lang hydrodynamisk testtank til over 30 millionar kroner. Der kan alle typar farty testast ut. Det siste no er supplyskip og frålandsvindmøller. Easy Form er eit nyetablert selskap som har utvikla ein fresproduksjon av former til plast- og komposittindustrien. Ambisjonen er å medverke i produksjonen av vindturbinar.
..........Journalisten ruslar inn på flyplassen på Anda for retur til Oslo og takkar reisefylgjet for lærerike dagar. Brått kjem eg på at einkvan ein gong har sagt at Chamonix vart skapt den åttande dagen – til glede for skikøyrarar, klatrarar, tindebestigarar, terrengsyklistar, paraglidarar, motbakkeløparar og basehopparar. Etter 85 mil på farten gjennom den fantastiske landskapen dei siste tre dagane, har eg nok ein gong fått stadfesta at det same gjeld Sogn og Fjordane. Her veit me i tillegg å nytte den flotte naturen og dei fornybare ressursane til å produsere rein energi. –Når studentane på fornybar energistudiet skal reise gjennom fornybarland treng du vel ein lokalkjend sjåfør, gjer du ikkje?

Vindenergidagen

I dag, 15. juni 2009, er historias fyrste verdsomspennande vindenergidag: Global Wind Day. Dagen skal nyttast til å syne det omfattande kraftpotensialet som vindenergi representerer. European Wind Energy Association (EWEA) nyttar høvet til å synleggjere at vindkraft og annan fornyeleg energi representerer ei løysing for fleire samfunnsutfordringar.
……….Erkjenninga av at ressursane i verda er avgrensa, samt at verdas avhengigheit av fossile energikjelder må reduserast, har aukande oppslutnad i befolkninga. Fokuset på menneskeskapte klimaendringar, miljøvern og framtidsvyer knytt til ein meir offensiv miljø- og klimapolitikk er difor ei av dei mest sentrale politiske kampsakene fram mot stortingsvalet til hausten. Sterk vekst i folketalet i verda kombinert med ein særs uviss energisituasjon, gjer at fokuset på fornyeleg energi aukar også globalt. Markeringa av vindenergi som ein del av løysinga fortener difor all mogleg merksemd. Ambisjonen er at markeringa fører oss eit steg nærare ein situasjon der fornyeleg energi og teknologiske løysingar for energisparing får same langsiktige økonomiske insentiv og regelverk som fossil brenselindustri lenge har vore tilgodesett med. Politikarar på lokalt, regionalt og nasjonalt nivå bør snarast starte konkurransen om å utvikle dei beste og mest føreseielege ordningane for ei framtidsretta og berekraftig energiforsyning.

Europas største landbaserte vindkraftverk, 322-MW Whitelee-prosjektet i nærleiken av Glasgow, opna no i mai. Den skotske regjeringa har ei målsetjing om å dekke minst 50% av det skotske elektrisitetsbehovet frå fornyeleg energi innan 2020, og hovuddelen av dette vil kome frå vindkraft. Whitelee-prosjektet produserer så mykje kraft at det sparer oss for utslepp av meir enn 500000 tonn CO2 i året. Skottland er såleis eit utstillingsvindauge på området!
President Arthouros Zervos i EWEA opplever at etterspurnaden etter fornyeleg energi i Europa no er i ferd med å ta skikkeleg av. - Det er gjerne dette som skal til for å trigge den politiske handlingsviljen, seier han, og no står me framføre eit globalt gjennombrot. Me vonar han får rett, og ynskjer tillukke med dagen!

Festprat

–Typisk festprat når ein er ilag med statsvitarar, kjem det frå kollega. –Går det ikkje i norsk politikk eller midtaustenkonflikt, så er det pinadø kuriositetar knytte til valsystemet i provinsar i Kongo me får høyre om! Ser poenget, må eg vedgå. For det har verkeleg vore høve til å velte seg i stoff om allslags spelereglar for politisk åtferd siste året. Ein ting er sjølvsagt studiet av statar si utanrikspolitiske åtferd, FN-systemet sin verkemåte og tallause freistnader på å løyse internasjonale konfliktar. Ein annan ting er å repetere korleis dei politiske systema fungerer i ulike statar verda over. No er det eitt år sidan lokale nominasjonsmøte og primærvala stod på i dei amerikanske delstatane. Eit drygt halvår er gått sidan demokratiske og republikanske landsmøte peikte ut sine presidentkandidatar – og så var me i gang med sjølvaste valkampen i USA. Barack Obama stakk av med sigeren 4. november, no er han endeleg i gang og me fylgjer med. Og så tyt me om det på fest, arrgh...

Vel, det får ikkje hjelpe. Nyutnemnd energiminister Steven Chu er òg i gang. Frå å studere valprosessar og innsetjingsfest utanfor Kongressbygninga på Capitol Hill, er fokuset no i ferd med å gli over på faglege og politiske forventningar, merkar eg. Festpraten endrar (litt!) retning. –Ja, for kva kan me eigenleg vente oss av Obama? Me held oss til Steven Chu sitt departement. Han er ein av dei fremste internasjonale forskarane på fornybar energi, og han fekk Nobelprisen i fysikk i 1997. Obama legg vinn på at det er regjeringa sin kanskje viktigaste jobb å utvikle teknologien som styrkar bruksmoglegheitene for alternative energikjelder. Obama har understreka at den nye administrasjonen vil prioritere kampen mot klimaendringane svært høgt. Sjølvsagt ser me at satsinga på fornybar energi også skuldast at USA ynskjer å bli uavhengige av utanlandsk olje, og kan hende trengst det faktisk økonomiske insentiv for verkeleg å få sving på satsinga innan fornybar energi. Den gode saka er ikkje nok åleine, me veit, me veit, men ikkje desto mindre er føremålet godt; USA vil føre ein meir aggressiv miljøpolitikk.

Obama har sett som mål å skape minst 2,5 millionar arbeidsplassar innan energisektoren i løpet av få år. Klimaendringane tvingar oss til å bruke mindre olje og gass og meir fornybare energiformer som til dømes vind- og vasskraft og solenergi. Dette får innverknad på arbeidsmarknaden. Også i Noreg er det gjort berekningar knytt til arbeidskraftbehovet innan fornybar energi. Fagorganisasjonen Tekna berekna ved utgangen av 2007 at omstillinga til større bruk av fornybar energi kan skape heile 85.000 nye, grøne jobbar i Noreg fram mot 2020. Arbeidsgruppa Tenkjetanken, som fylkesordføraren i Sogn og Fjordane engasjerte frå juni 2007 til januar 2008, la i sin sluttrapport 24.01.08 vekt på at me bør vere tidleg ute og ta del i satsinga som må gjerast for å kvalifisere arbeidskraft innanfor fornybar energi. Fylket og Vestlandet bør ta del i oppbygginga av nye høgteknologifagmiljø! Fullt engasjement no.

–Hm, og Obama er altså den som fyrst har teke poenget?, kjem det turt frå sidelina. Det hadde gjort seg å toppe diskusjonen med å hevde at prosjektsekretæren for eitt år sidan sende kopi av nemnde Tenkjetankrapport til Obama sin halvt norske spesialrådgjevar, høhø. Nei, eg får prøve å ta initiativ til temaskifte, tenkjer eg halvhøgt. –Folkens, 2009 er jo valår, kjem det brått frå statsvitarkollega som akkurat har vore ute ein tur...

Fornybar debatt?

Mange kritiserer satsinga på fornybar energi i statsbudsjettet. –Me hadde vona på eit lyft på to milliardar i friske midlar til forsking, utvikling og bruk av fornybar energi no, seier Bellona, for det har me høyrt har vore drøfta i regjeringa denne hausten. Vel, når mange så er vonbrotne over smular i budsjettframlegget, kjem det uventa hjelp frå verda rundt oss. For sjølvsagt; finanskrisa er jo ei ekte miljøbrekkstong!

Erik Solheim har halv stilling som miljøminister (halve tida nyttar han jo utanlands som bistandsminister, veit me). Han er kjapt ute og proklamerer høgrøysta at nedgang, jamvel krise, i den internasjonale økonomien vil redusere klimakrisa på kort sikt. Rett og slett fordi det då vert lågare industriell produksjon og mindre transportutslepp. –Krise fører til endring, nytenking og innovasjon, seier han, for det er nærast kapitalismens lov. Han legg til at finanskrisa difor kan nyttast til å leggje om til fornybar energi, som vindkraft og solenergi. Slik vil finanskrisa også kunne medføre ei sterkare miljøsatsing på lengre sikt. Intervjuet med deltidsstatsråden i Dagens Næringsliv vert sjølvsagt diskutert (og kritisert!) i lunsjen, klart det, men gjev likevel grunn til ein viss optimisme, merkar eg. Aldri så gale at det ikkje er godt for noko, liksom…

Sjølvsagt er eg framleis nyfiken på korleis statlege redningspakker fungerer rundt om i verda, og sjølvsagt ber me på ei von om at finanskrisa skal kome under kontroll. Men finanskrisa sine fylgjer for realøkonomien kan altså vere auka investeringar i fornybar energi og meir miljøretta strukturar. –Dei som lukkast med dette, blir dei mest konkurransedyktige i det lange løp, seier Solheim. Og peikar på at bilfabrikkar som held fram med å produsere store og bensinslukande bilar, som er avhengige av at me tømer kloden for fossile brennstoff, vert hardast råka av finanskrisa – og framtidige finanskriser. Fornybar energi og berekraftig teknologi vil løne seg i det lange løp.

Konsekvensane av finanskrisa er mange. Dagane går, og debatten snublar av garde. Bergens Tidende kommenterte fredag den italienske statsministeren, Silvio Berlusconi, sitt trugsmål om å leggje ned veto mot EU sin klimaplan. –Det er altfor dyrt å gjennomføre klimatiltak på eit tidspunkt då det fyrst og fremst er finanskrisa som må løysast, meiner han. Ja, han nærast brummar frå talarstolen når han hevdar at det beint fram er umogleg å handtere to så krevjande utfordringar samstundes. First things first! Optimismen frå førre dagen bleiknar. For kor alvorleg tek han og fleire framtredande statsleiarar klimatrugsmålet, tru? Han er vel ikkje heilt åleine om å tenkje slik, er han vel? Spørst om ein norsk miljøvernminister i halv stilling er tilstrekkeleg til å få Silvio og venene hans på andre tankar?

71° Nord: Bergans-, Bavac- og bygdereklame

–Nesten alltid like tungt i starten, tykkjer eg. Ikkje verd å speede farten opp på meir enn 10 km/t fyrste fem. Velmeinande råd til treningskollega i NTNUi-trøye. Økta i gang, tidsinnstilt på 25 minuttar. Etter å ha bala fælt i årevis, har eg endeleg lært meg å like oppvarming på tredemølle. Noko skjer liksom med balansen når ein stig av, har eg merka. Litt same kjensla som etter eh, fjerde turen i ThunderCoasteren i Tusenfryd… Men seine, bekmørke haustkveldar på jobbreise er eg takksam for å ha eit treningssenter vegg-i-vegg med husværet. –Det blir jo my' sitting med penn’ i eine hånda og kaffekoppen i den andre slike kursdaga, liksom understrekar kollegaen. Som for å overtyde seg sjølv om at pinsla på mølla er naudsynt. Fem minuttar alt passert, og tankane flyr. Om sein september, og dei gode, mørke haustkveldane som er i emning. Tid for seine treningsturar, gjerne i piskande regnvèr og med hovudlykt. Jau, hakket kjekkare, det. Og så er me heldige som bur i ei gate! For det å gå siste hundremeteren av treningsturen og ha dei lune rekkjehusa i gata, som liksom vaktar litt over ein, i sidesynet, gjev tryggleik og ei fin kjensle av tilhøyrsle. Snart fyre i omnen, og sitje med pc-en i loftstova og høyre knitrande lyd frå peisen i etasjen under etter ei blaut treningsøkt. Rart, dette, for desse innleiande setningane må liksom tenkjast LIKT kvart år for at eg skal greie gle meg skikkeleg over at seinsommaren glir over i haust. Talet til venstre på den lysande tavla syner at oppvarminga rundar ti, og det slær meg at spytting og snyting og harking og hosting ikkje fungerer på same måten under løpetur på mølle. Inne...

Då skjer det; eg kjem på at eg har gått glipp av realityseriEN denne veka. For lengst kjekkare enn all verdas barne-tv, tykkjer nokon, langt kjekkare enn arrghh, gullrekkja på fredagskveldane, meiner andre – og jamvel kulare enn Senkveld på Tv2, vedgår eldstesonen: Reklamehardstappa 71° Nord med programleiar Tom Stiansen. Serien samlar heile huslyden framføre tv-skjermen dei måndagskveldane me har tid. Det vil seie; dei tre fyrste episodane såg me på web-tv. Nesten samanhengjande førre helg. Og TvNorge si storsatsing skuffar ikkje. For tiande året kan sjåarane fylgje ei gruppe innbitne deltakarar som skal freiste å fullføre eit kappløp frå Lindesnes til Nordkapp. Føremonen med web-tv er elles at ein kan sjå episoden utan reklameinnslag. Eh, øh, som om ikkje episoden i seg sjølv er ein einaste lang reklamepause, då… Åtteåringen oppdaga serien i fjor, og nemnde det alt ved frukosten hin dagen. –To dagar att no, til den der fjerde episoden, de veit!

Passerer atten minuttar og uvant treningstemperatur gjer seg gjeldande. Knottar farten opp på 12, 5 km/t. Sveitten renn. No viktig å konse skikkeleg på steget. Innimellom padlekappløp, kiting (alpinski og paraglider), rollerblades, klyving og klatring og allslags halsbrekkande øvingar der deltakarane gjerne hamnar i iskaldt vatn, får me morosame deltakarportrett og castingintervju. Rita (38) kjem frå Bergen, er arkitekt, gift og har to born. I fyrste episoden vart ho trekt ut til å konkurrere på gutelaget, og dama er så sympatisk og flink at huslyden unisont har sansen. Per Kristen (53) kjem frå Hakadal nord for Oslo, er sambuar og har to born. Lærar i vidaregåande, flink til å motivere dei andre – og i uforskamma god form. Mali (21) kjem frå Kongsberg, bur i Trondheim, er psykologistudent, singel, og merk; har 12 NM gull i orientering. Tek andre sin sekk når det knip. Tolv er også talet på deltakarane. Tøffe typar, javel, men pinadø ikkje verre enn at ein gjerne tenkjer det hadde vore kjekt å delteke sjølv òg, hehe. Favoritten i heimen så langt er vel utvilsamt Trym (34) frå Kirkenes. Trym bur for tida i Oslo, er salssjef og ugift. På spørsmålet om kvifor nett han kjem til å vinne 71º nord, svarar han; –Det e bare æ som e han Trym!

Eldstesonen har orientert meg om at deltakarane, inndelte i tremannslag, måtte bere 100 kg. sandsekkar mot Skålatårnet måndag. Programleiar Tom S. er alt sitert: –Dette er såpass hardt, så jeg har ordna det slik at alle skal få dusje etterpå! Ni dagar utan dusj har tydelegvis vore tema i heimen under episoden, og eg ana medkjensle i røysta til sonen. Tjuetre minuttar. Nedteljinga startar. Hm, men kven tenar eigenleg på dette programmet? Eg tek meg i å undre litt over saka. Jo, Bergans og Bavac nyttar serien som utstillingsvindauge for alt me ynskjer oss til jol. Kven andre? Eg kjem på ein til: Sogn og Fjordane! To spektakulære episodar frå kjende stader i fjordfylket er unnagjort. Glitrande innslag frå Tyinområdet, Årdalsfjella og vakre Jostedalsbreen – og sist fagre Stryn, Loen, Hotel Alexandra og Skåla. Kule tv-bilete kombinert med sunne, kule og risky aktivitetar. Og sørvisinnstilte innvånarar over alt. Reinspikka reklame for fylket, det, og med eit sjåartal på ein halv mill.! Og det hadde no berre trekt grusomt ned om serien skulle ha plaga oss med å informere om at me mange stader har full barnehagedekking og at me jamvel har høgt utdanningsnivå. Dette er ein arena for å vise heilt andre sider. That's it.

Dei tilmålte 25 på tredemølla tek slutt. Treningskollegaen gav seg etter tjue, og då knotta eg farten opp i 14 km/t. Bråsterkapparat, romaskin, situpsbenk og gudane veit kva, men det får eg fortelje om ein annan gong. Kollegaen ser det same som meg i det me gjev oss i kast med andre situpsrunden. –Æ har betterdø litt problema me å forstå koffor nån sminke sæ før'em kjem hit, ja! Og høyr; om nokon finn ein lur nettstad som røpar kven som vinn 71° Nord til slutt (merk; han gjekk jo føre seg på føresommaren!), så APPAPPAPP; ikkje ein knyst, ikkje ein lyd! Marsipangris til ho eller han som a) Kan sitere Trym sine velvalde ord då han endeleg kom i mål etter den beinharde kite-konkurransen, b) Greier GJETE kven som vinn til slutt (hugs; ikkje google!) og c) Finn ut at dei vil kjøpe Stranda-jakka frå Bergans til meg til jol. Huhei, heng på!
http://71nord.tvnorge.no/

Nöjd med silver

Lister er jo kult, og som fersk, om svært sporadisk, Facebook-vitjar har lister og rangeringar i allslags variantar strøymd forbi i aukande tempo siste året. Tidlegare var det i grunnen resultatlister frå skirenn og BillboardsHot100 som var dei viktigaste. Seinare vart årvisse lister som t.d. SN sin Human Development Index, som fortel at Noreg er eitt av verdas beste land å bu i, interessante. I sistnemnde kåring hamnar Noreg år om anna heilt på toppen, m.a. fordi me er eit rikt og homogent land. Det er fort, ja nærliggjande, å peike på at Leikanger og Luster toppar Dagens Næringsliv (DN) si kommunekåring frå 11.08. av same årsaka. Skal vakte meg vel for å gje meg i kast med ei storstila analyse av kåringa, men dei to kommunane i Sogn har gode ressursgrunnlag i høve kvalitet i tenestetilbodet så vel som flinke, ressurssterke og samfunnsbyggjande innbyggjarar. Og begge er homogene i tydinga at det er langt mindre skilnad på folk enn det t.d. er i hovudstaden.

Men; sjølv om Noreg er verdas beste land å bu i, flyttar nokon ut. Sofie Mathiassen i DN skriv laurdag 16.08. at sjølvsagt fer nokre til finanshovudstader for å tene pengar og andre til eit hippietilvere i India. Professor i samfunnsøkonomi, Steinar Strøm, som har ytra seg ytst kritisk til kåringa, fer sjølv til espresso og raudvin i Italia for å jobbe på eit universitet i ein europeisk storby. Personlege val, og heilt ok. Strøm meiner folk sine val i stort syner kvar det er best å bu. The public choice tek ikkje feil; Oslo er der folk vil bu – og då er det per def. feil at hovudstaden hamnar på 417.plass (!). Han peikar på at verdiar som fridom, moglegheita til ikkje å vere definert inn ei fasttømra rolle, anonymitet, moglegheita for stadig å kunne fornye seg gjennom nye miljø og moglegheita for heile tida å treffe nye menneske burde vore omsyntekne.

Verdiar som dette, som eg sjølv i gilde lag for så vidt likar å trekkje fram som gode etter åtte knallkjekke Oslo-år, er ikkje tekne særskilt høgde for i kommunekåringa. Men det synest som Strøm meiner tilgjenge til kaffe lattè er ein meir meiningsfylt indikator enn bustadprisane, og han gløymer at svært mange menneske her til lands stiller seg fullstendig likesæle til om det er ein kaffibar i nærleiken – så lenge dei kan nyte kaffien sin i, eller utanfor, einebustaden sin med borna leikande i nabolaget i trygge (og naturskjøne, ja!) omgjevnader. Strøm tek vidare feil når han døyper kåringa om til ein rein kostnadsindeks fordi 1 av 29 indikatorar er prisnivået på bustader. Strøm meiner at dersom denne indikatoren skal vere med, så må han i så fall snuast på hovudet; bustadprisen er høg nettopp fordi det er her folk vil bu...

Ok, lat oss vedgå at lista kunne sett annleis ut med andre indikatorar. Sjølvsagt ville ho det, og kåringa kunne hatt høgare kvalitet dersom ho hadde vore gjennomført som eit heilårsprosjekt med omfattande spørjegranskingar. Eit 100% objektivt svar finst likevel ikkje på spørsmålet, og så lenge me evnar å leggje det rette i ei slik liste har ho verdi. Lista fortel korleis dei som bur ein stad har det med omsyn til økonomi, helse, familie, nærmiljø og det kommunale tilbodet. Ho fortel ikkje at dei som flyttar til Leikanger eller Luster vil skilje seg mindre, få høgare inntekt eller eit rikare liv, om nokon trudde det. Korkje DN eller andre vil kunne utarbeide ei kåring som syner kvar det vil vere best å bu for alle. Det må folk finne ut sjølve. Og heldigvis har nordmenn så ulike oppfatningar om temaet at eg har trua på at Leikanger og Luster vil hamne langt opp på lista også i 2071.

Men kva skal til for at me held posisjonen på dei viktigaste indikatorane? Korleis formidle kvalitetane ved det gode livet på bygda til alle dei som berre fyl dragsuget mot storbyane? Personlege val gjort utan å vurdere/sjå alternativa er jo ikkje ok! I byråkratbygda får me gjere den sympatiske langrennaren Vladimir Smirnov sine ord (på kazakhstansk-svensk) til våre; ’Jag är mycket nöjd med silver!’. For han visste at andreplass var bra så lenge hovudkonkurrenten heitte Bjørn Dæhlie…

Skjærtorsdag = Bjønnarennet

- Kjenner meg framleis blytung etter Birken. Merka jo det på treningsturen i dag, men jamen trur eg at eg melder meg på Bjønnarennet i morgon likevel. Huskona sitt initiativ er ikkje direkte overraskande. Nettopp Birken synte at ho slett ikkje er i så verst form for mosjonist å vere, og sjølv er eg igrunn litt nyfiken på Jostedalen. Dalføret som stadig vert nemnt som 'dalen der dei har lukkast', 'staden der det faktisk er tilflytting for tida', 'bre-/fjellføring og ekstremsport' - og 'bygda der yngre par med småborn, høg utdanning og ambisjonar satsar på å bu og leve'. Og den mest snøsikre staden i fylket. Flott alt det. Og så bra med optimisme og tru på bygda! -Ja, klart me tek turen.

Eldsteson kunngjer tidleg at prioriteringa går i retning av trening med gutelaget Skjærtorsdag. Fotballsesongen står for tur, Bjønnarennet får vere. Yngsteson tykkjer derimot det høyrest kult ut å reise til Breheimsenteret som i innbydinga reklamerer med 2 meter snø. Minst. På nippet til å vilje delta sjølv. -Høyr, kan me ikkje berre vere med og heie, då, for verken Markus, Andreas eller Robin skal? -Jau, heilt greitt. Og; då får eg berre huskona sine to skipar å preppe...

Dalføret er lenge langt og smalt, og me undrar oss over kor lite det tilsynelatande stig innover. Jostedalen går frå kommunesenteret Gaupne i Luster kommune innover mot Jostedalsbreen. Riksveg 604 går langs elva Jostedøla, og endar opp, etter å ha delt seg til fleire sidevegar, ved Breheimsenteret innunder Nigardsbreen. Elva er 50 km lang, og spring ut frå eh, vakre Styggevatn (1157 moh.). Kraftutbygging pregar elva - og kommuneøkonomien. Eg har lese at breen strekkjer seg heilt ned til om lag 330 moh. Hm... me er ikkje høgt over havet, men eg skal seie det er mykje snø her. -Herleg, seier me i kor!

Nok ein gong skapar snøen stemninga. Klimadivisjonen ved Meteorologisk institutt på Blindern i Oslo har skrive fram moglege vintertilstandar nasjonalt, basert på FNs klimapanel sine scenario globalt. Snøsesongen i denne framtidsmodellen er stuttare over heile fjøla. Ser me på tilstanden i 2071 (då eg er 100 år) finn me at det i ei nord-sør-sone mellom fjordane i Vest-Noreg synest å vere meir enn 80 dagar innskrumpa vinter av det gode, gamle slaget. Eg deler Gudmund Skjeldal sin uro over dette scenariet, som han omtalar i nyeboka si Fallande snø. Og eg vert på ein måte litt i tvil om me gjer rett når me i familien legg vinn på at borna skal dele den store gleda over snø som lavar ned. Og som vert liggjande på bakken fordi det norske klimaet tillet det.

Med sine dryge 2 meter snø som utgangspunkt og god preparering er løypene fyrsteklasses. Sjøl om snøveret gjer sitt til å utfordre skismørjaren monaleg, er me på heimvegen samde om at vèret, føret og heile arrangementet Bjønnarennet har vore nærast perfekt. IL Bjørn kan dette, sler me fast, og gjestfrie vener som tok i mot oss på Breheimsenteret etter målgang gjer at me allereie har ringa av datoen til neste år òg. Løyndomen med Jostedalen har me ikkje heilt funne ut av, men me er på sporet. Og det har me no endeleg tid til å orientere oss nærare om.

Det er iallfall snø her til Bjønnarennet 2009. Men det får halde at eg har lova for allverda å stille til start på Birken...

Fallande snø

No er eg godt igang med ei skikkeleg god bok, og det er noko av det kjekkaste eg veit. Fallande snø er attpåtil skriven av ein sambygding, ein vossing, som heiter Gudmund Skjeldal. Det høver liksom så godt, fordi bloggtittelen min har eg førebels kalla opp etter den førre boka hans. Ei bok om broren hans, Kristen, som med rette kan kallast den siste langrennaren. Iallfall ein av dei.

Fallande snø er god av mange grunnar. Det er kjekt å lesa når forfattaren tek meg med på ei lærerik og for så vidt nostalgisk historie samstundes. I den eine delen av boka skriv Gudmund både eh, nostalgisk og personleg om barndomsvintrar, snøen i kunst og kultur og om kva me kan mista om me berre står att med i praksis tre årstider. Han skriv om klimafrykta som mange lir av (som eg merkar er truleg heilt overdriven opphausa og angstdramatisert hjå mine to born) og om det dårlege samvitet ein får etter til dømes kvar flytur.

Og eg er så samd med han i at snøen er sjølve nykkelen til den fjerde årstida! Påstanden om at me med den globale oppvarminga er i ferd med å mista denne nykkelen er kanskje rett - og då er no eg fanga av resten av argumentasjonen. Og så tillet Gudmunden seg å vera kritisk mot statsminister Jens sin miljøpolitikk. Den andre hovuddelen er nemleg vigd innsatsen til norske styresmakter - det vil mest seia statsministeren - i klima- og miljøsaka. Det er i alle høve eit viktig poeng at nokon stiller kritiske spørsmål, tenkjer eg då. Han seier me sjølve, og statsministeren, er skurkane. Alle har ansvar.

Men han held fast på at han har skrive boka for dei som finn glede i at vi har fire årstider i Noreg. Dei som let seg begeistra over fargane om hausten, snøen om vinteren, og fuglesongen om våren. Og eg er no ein av desse, du veit... Velkomen til ein blogg frå ein vossing i Sogn!